Türkistan’da Kurulan İlk Türk Devletlerinin Medeniyetimize Katkıları — 6. Sınıf Konu Özeti
6. sınıf Sosyal Bilgiler Türkistan’da Kurulan İlk Türk Devletlerinin Medeniyetimize Katkıları konusunun konu özeti. Ders kitabındaki bütün alt başlıklar — tanımlar, sınıflandırmalar, tablolar ve örnek olaylar — atlanmadan aktarıldı. Aşağıdaki metnin tamamını okuyabilir, dilerseniz PDF olarak indirip yazdırabilirsiniz.
1Türkistan: Türklerin Yurdu
Tarihte bilinen ilk Türk devletlerinin kurulduğu bölge, “Türklerin yurdu” anlamına gelen Türkistan olarak adlandırılır. Türkistan’ı, dört yandan dağlar ve denizlerle çevrili geniş bir alan olarak tanımlayabiliriz.
| Yön | Türkistan’ın Sınırı |
|---|---|
| Doğu | Kingan Dağları |
| Batı | Hazar Denizi |
| Kuzey | Altay Dağları |
| Güney | Himalaya ve Karanlık dağları |
Türkistan’ın coğrafi şartları, Türklerin kurduğu devletlerin siyasi ve askerî yapısını, sosyal hayatını ve ekonomik faaliyetlerini etkilemiştir. Köklü töresi, güçlü aile yapısı ve askerî gücüyle konargöçer yaşam süren Türkler, Türkistan’da birçok devlet kurmuştur. Asya Hun Devleti, Göktürkler ve Uygurlar, Türkistan’da kurulan ilk Türk devletleri arasında yer alır.
2Konargöçer Yaşam
Yüksek dağların arasında geniş ve kurak düzlüklere sahip olan Türkistan’da temel geçim kaynağı hayvancılıktır. İnsanlar hayvanları için otlak bulabilmek amacıyla yazın yaylalara, kışın ovalara göç ederek konargöçer bir yaşam sürmüşlerdir. Bu yaşam tarzı nedeniyle Türkler çadırlarda yaşamışlardır.
3Asya Hun Devleti
Tarihte bilinen ilk Türk devleti Asya Hun Devleti‘dir. MÖ 220 yılında Teoman tarafından kurulmuştur. Devletin merkezi, Çin’in kuzeyinde yer alan Ötüken‘dir. Teoman’dan sonra oğlu Mete Han tahta geçmiş ve devlet en parlak dönemini Mete Han Dönemi’nde yaşamıştır.
Tarih kaynaklarında Mete Han Dönemi şöyle anlatılır:
“Mete Han bütün Altay kavimlerini bir araya toplamış, Hazar Denizi ve Hindistan’a kadar bütün Asya’yı almış, yalnızca tarihî rakibi Çin kalmıştı. Devletin sınırları Kore’den Aral Gölü’ne, Baykal Gölü’nden Çin Seddi’ne kadar genişlemişti.”
“Tamamını işgal edecek gücü olduğu hâlde Çin’i ele geçirmemiş, ancak kendi ekonomisini güçlendirmek maksadıyla Çin’i vergiye bağlamıştır.”
Kaynak: Çift ve Taşağıl, 2022, s. 27-28.
Mete Han’ın ölümünden sonra başa geçen yeteneksiz yöneticiler ve Çin’in siyasi oyunları Asya Hun Devleti’ni zayıflatmıştır. Devlet, 216 yılında Çin hâkimiyetine girerek yıkılmıştır.
4Göktürkler
I. Göktürk Devleti, Bumin Kağan tarafından 552‘de, Türklerin kutsal saydıkları Ötüken merkezli olarak kurulmuştur. Göktürkler, Türk adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk devlettir. Bumin Kağan’ın ölümünden sonra devletin başına Mukan Kağan geçmiştir.
İstemi Yabgu Dönemi’nde Sasaniler ve Doğu Roma İmparatorluğu ile kurulan ilişkiler, Göktürklerin uluslararası siyasette etkin bir güç olduğunu göstermektedir. 567 yılında Doğu Roma İmparatorluğu’na gönderilen elçilik heyeti, Türkistan’dan Doğu Roma’ya gönderilen ilk elçilik heyeti olarak kabul edilir.
Mukan Kağan’ın ölümünden sonra devlet çeşitli sebeplerle zayıflamıştır. Doğu ve batı olmak üzere ikiye bölünen devlet, 630‘da Çin egemenliğine girmiştir.
Elli yıllık Çin esaretinden sonra Göktürkler, Kutluk Kağan önderliğinde bağımsızlık mücadelesine girişti. Kutluk Kağan, Çin egemenliği altındaki dağınık Türk boylarını bir araya getirdi. Bu başarısından dolayı “devleti derleyip toplayan” anlamına gelen İlteriş unvanı ile anıldı. 682 yılında II. Göktürk (Kutluk) Devleti’ni kurarak Türk boylarını hâkimiyeti altına aldı ve Türkistan’a egemen oldu.
Kutluk Kağan’ın ölümünün ardından devlet bir süre güç kaybı yaşadı. Ancak oğlu Bilge Kağan; kardeşi Kültigin ve veziri Tonyukuk ile birlikte devletin birliğini yeniden sağladı. Bilge Kağan’dan sonra tahta çıkan kağanların yöneticilikte yetersiz olmaları devleti zayıflattı. Bu süreç, 745 yılında Uygurların II. Göktürk Devleti’ni yıkmasıyla son buldu.
5Uygurlar
744 yılında Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulan Uygur Devleti, Karabalgasun (Ordubalık) merkezli kurulmuştur. 759‘da başa geçen Bögü Kağan, Çin’e karşı askerî başarılar kazandı.
Bu dönemin en önemli özelliklerinden biri, Uygurların Manihaizm dinini benimseyip yerleşik hayata geçmeleridir. Bu değişim, Uygurların sanatını ve mimarisini de derinden etkilemiştir.
6Üç Devlet Bir Bakışta
| Devlet | Kuruluş | Kurucusu | Merkezi | Nasıl Sona Erdi? |
|---|---|---|---|---|
| Asya Hun Devleti | MÖ 220 | Teoman | Ötüken | 216’da Çin hâkimiyetine girdi. |
| I. Göktürk Devleti | 552 | Bumin Kağan | Ötüken | İkiye bölündü, 630’da Çin egemenliğine girdi. |
| II. Göktürk (Kutluk) | 682 | Kutluk (İlteriş) Kağan | — | 745’te Uygurlar yıktı. |
| Uygur Devleti | 744 | Kutluk Bilge Kül Kağan | Karabalgasun (Ordubalık) | 840’ta Kırgızlar son verdi. |
7İlk Yazılı Kaynaklarımız ve Destanlar
Tarihçiler, Türkistan’da kurulan ilk Türk devletleri hakkındaki bilgileri öncelikle Çin ve diğer komşu devletlerin kaynaklarından elde etmişlerdir. Bunun temel nedeni, Türklerin konargöçer bir yaşam sürmeleri ve II. Göktürk Devleti’ne kadar yazılı eser bırakmamış olmalarıdır.
Kitabelerde Türk halkına şöyle seslenilir:
“Türk halkının yurt edineceği yer, Ötüken imiş. Türklerin hakanı, Ötüken’de oturur ve oraya hükmeder ise orada hiçbir sıkıntı olmaz imiş.”
“Çinliler, tatlı sözlerle ve yumuşak ipekli kumaşlarla halkı kandırıp kendilerine yaklaştırıp yerleştirdikten sonra fesatlıklarını gösterip iyi, akıllı ve cesur kimseleri yaşatmazlar imiş.” (Türk halkı, yok olmak üzere imiş.)
“Türk tanrısı, Türk halkı yok olmasın diye babam İlteriş Kağan’ı ve annem İlbilge Hatun’u göğün tepesinden tutup daha yükseğe kaldırmış. Babam, Türk töresini terk eden devletsiz halkı, atalarının töresine göre yeniden eğitmiş.”
“Ey Oğuz Beyleri, halkı işitin: Üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe senin devletini ve töreni kim yıkıp bozabilir?”
Neden çok değerli? Çünkü bu satırlar, Türklerin kendi tarihini kendi kalemiyle anlattığı ilk metindir.
8Yönetim Yapısı: Kağan, Kut ve Kurultay
Türkistan’da kurulan ilk Türk devletlerinde devlet yönetiminin başında kağan, hakan veya han unvanı verilen hükümdar bulunmaktaydı. Devletle ilgili alınacak önemli kararlar, hükümdarın başkanlık ettiği kurultay adı verilen mecliste alınmaktaydı. Hükümdarlık genellikle babadan oğula geçerdi; ancak hanedanın diğer erkek üyelerinin de hükümdar olma hakkı bulunmaktaydı.
Eski kaynaklarda Türk hükümdarlarına devleti yönetme yetkisinin ve gücünün Gök Tanrı tarafından verildiği sıkça geçmektedir. Buna kut denmektedir.
- Kut anlayışına göre hükümdarın görevleri:
- Dağınık boyları toplayıp nüfusu çoğaltmak
- Halkı doyurmak ve giydirmek
- Halkın güvenliğini sağlamak
9Askerî Yapı: Ordu-Millet ve Onluk Sistem
Türkistan’ın geniş düzlükleri doğal korunaklı bir alan özelliğine sahip değildi. Ayrıca su, tarım alanı ve mera gibi kaynakların azlığı, boylar ve devletler arasındaki rekabeti artırmıştı. Bu nedenlerle Türkler savunmaya önem vermiş ve savaşçı özellikleriyle ön plana çıkmışlardır.
Türkistan’da kurulan ilk Türk devletlerinde ordu çeşitli birliklerden meydana geliyordu. En büyük birlik 10 bin kişilikti ve bu birliğe tümen adı veriliyordu. Tümenler de 1.000’li, 100’lü ve 10’lu olmak üzere kademeli olarak küçülen birliklere ayrılmaktaydı. Bu birliklerin başlarında derecelerine göre birer komutan bulunurdu.
| Birlik | Kişi Sayısı | Komutanının Unvanı |
|---|---|---|
| Tümen | 10.000 | Tümenbaşı |
| Binlik | 1.000 | Binbaşı |
| Yüzlük | 100 | Yüzbaşı |
| Onluk | 10 | Onbaşı |
Kaynaklara göre savaş araç ve gereçlerinin başında at ve silah yer alıyordu. Türklerin savaşlardaki başarılarında bu araç ve gereçleri çok iyi kullanmaları da etkiliydi. Bu silahlar ok, yay, kılıç, kalkan gibi unsurlardan meydana gelmekteydi.
10Sosyal Hayat: Aile ve Boy Düzeni
Türkistan’da kurulan ilk Türk devletlerinde sosyal hayatı belirleyen iki ana unsur vardır: coğrafi yapı ve töre.
Türk devletlerinde aile, bütün sosyal yapının temelidir ve kan bağı esasına dayanmaktadır. Türkler ailenin bölünmezliğine inanmış ve bu geleneklerini tarihleri boyunca sürdürmüşlerdir. Türklerin dünyanın dört bucağına dağılmalarına rağmen varlıklarını korumalarının temel nedeni aileye önem vermeleridir. Türkler birlik ve dayanışma içerisinde akrabalarıyla bir arada yaşamıştır; dilimizdeki akrabalık adlarının çokluğu da bunun bir göstergesidir.
İslamiyet öncesi Türk toplumlarında aile, hem toplumsal düzenin temeli hem de kültürel değerlerin aktarıldığı en önemli kurumdu. Aile bireyleri arasında saygı, dayanışma ve görev paylaşımı esastı. Çocuklar küçük yaşlardan itibaren hem günlük işlere katılır hem de savaşçı bir toplumun bireyi olarak yetiştirilirdi. Bu yapı, toplumda düzenin korunmasını ve nesiller arasında kültürel devamlılığı sağlardı.
11Töre: Yazısız Anayasa
İlk Türk devletlerinde sosyal hayatı düzenleyen, yazılı olmayan hukuk kurallarına töre denir. Aile yalnızca kan bağı ile değil, töre adı verilen gelenek ve kurallarla da şekillenirdi.
| Törenin Değişmeyen Hükmü | Anlamı |
|---|---|
| Könilik | Adalet |
| Uzluk | İyilik, faydalılık |
| Tüzlük | Eşitlik |
| Kişilik | İnsanlık |
12Sanat
Türkistan’ın coğrafi koşulları ve konargöçer yaşam tarzı, Türklerin sanat anlayışına da yansımıştır. Bu dönemin sanat anlayışını taşınabilir eşyaların süslemelerinde görmekteyiz.
İlk Türk devletlerinde tahta oymacılığı ve maden işlemeciliği oldukça gelişmişti. Kemer tokaları, kılıç, hançer kabzası, at koşum takımı gibi taşınabilir malzeme üzerine işlenmiş hayvan figürleri bulunmaktaydı. Bu eşyalarda pars, kaplan, kurt, yırtıcı kuş, geyik, at, koyun, keçi gibi hayvan motifleri yer almaktaydı.
Türklerde gelişen sanat alanlarından biri de heykelciliktir. Balballar, heykel sanatının örneklerindendir.
Uygurların yerleşik hayata geçmesi sanat anlayışını da etkilemiştir. Mimari eserler, özellikle tapınaklar bu dönemde görülmektedir. Ayrıca Uygurlarda Türk minyatür sanatı örneklerine rastlanmaktadır. Uygur mimarisinin ve minyatür sanatının izlerine Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde de rastlanmaktadır.
13Ekonomi
Toplumların ekonomik faaliyetlerinin oluşması ve gelişmesinde, yaşadıkları doğal çevrenin ve iklimin etkisi vardır. Geniş bozkırları ve karasal iklimiyle Türkistan’da yaşayan konargöçer Türklerde hayvancılık yaygındır. Bunun yanı sıra tarım, ticaret ve madencilik faaliyetleri de yapılmaktadır.
- Ekonominin iki temel unsuru at ve koyundu.
- Besicilik, hayvanların etinden çok sütünden yararlanmak için yapılırdı.
- At sürüsü sahibine itibar, koyun sürüsü maddi güç sağlardı.
- Eski Türklerde zenginliğin ölçüsü at ve koyun sürüsüydü.
- Ticaret büyük ölçüde “değiş tokuş” esasına dayanıyordu.
- İhraç mallarında canlı hayvan ve hayvan ürünleri baş sırayı alıyordu.
- Hun Türkleri MS 52’de Çin’e çok miktarda sığır sevk edip pazarlarında sattı.
- Aynı tarihte Çin sarayına at ve kürk sunup karşılığında ipek aldılar.
- Başlıca meslekleri demircilik ve madencilikti.
- Kılıç, kalkan, mızrak, temren (ok ucu) imal edilirdi.
- Kılıçların hayvan figürlü kabzaları altın levhalarla kaplanırdı.
- Bu kabzalar ayrıca kıymetli taşlarla süslenirdi.
14Bugüne Kalan Miras
Asya Hun Devleti, Göktürkler ve Uygurlar; Türk tarihinde önemli bir yere sahiptir. Bu devletlerin özellik ve geleneklerine bugün ülkemizde ve diğer Türk devletlerinde hâlâ rastlanmaktadır.
- Onluk sistem: Binbaşı, yüzbaşı, onbaşı unvanları bugün de kullanılıyor.
- MÖ 209: Kara Kuvvetlerinin kuruluş yılı; bröve’deki 16 yıldız 16 Türk devletini temsil ediyor.
- Süvari geleneği: Nevşehir’deki JAKEM’de yetişen atlı jandarma timleri.
- Boy adları: Bayat, Çiğil, Kınık gibi adlar yerleşim yerlerimizde yaşıyor.
- Konargöçer yaşam: Yörükler hâlâ yaylalar ile ovalar arasında göç ediyor.
- Uygur mimarisi ve minyatürü: İzleri Selçuklu ve Osmanlı sanatında görülüyor.
- Kavramlar: Kut, kağan, toy/kurultay, hatun sözcükleri dilimizde yaşıyor.
- Sincan Uygur Özerk Bölgesi: Uygurların çoğu bugün burada yaşıyor.
15Hızlı Tekrar
- Türkistan: “Türklerin yurdu”; ilk Türk devletlerinin kurulduğu bölge.
- İlk Türk devleti: Asya Hun (MÖ 220, Teoman) | Merkez: Ötüken.
- Mete Han: Onluk sistemi kurdu; MÖ 209 tahta çıkışı Kara Kuvvetlerinin kuruluşu sayılır.
- Göktürkler: 552, Bumin Kağan; “Türk” adını devlet adı yapan ilk devlet.
- II. Göktürk: 682, Kutluk (İlteriş) Kağan; Bilge Kağan, Kültigin, Tonyukuk.
- Uygurlar: 744, Kutluk Bilge Kül Kağan; Manihaizm ve yerleşik hayat.
- Orhun Kitabeleri: Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı belgesi.
- Kurultay (toy): Danışma meclisi | Kut: Gök Tanrı’nın verdiği yönetme yetkisi.
- Töre: Yazısız anayasa; könilik, uzluk, tüzlük, kişilik değişmez.
- Ekonomi: Hayvancılık (at-koyun), değiş tokuş ticareti, demircilik ve madencilik.
Aynı konunun görsel anlatımlı, renkli sürümü için: Türkistan’da Kurulan İlk Türk Devletlerinin Medeniyetimize Katkıları — Renkli Konu Özeti
Aynı konudaki diğer dokümanlar 6.3.1 İlk Türk Devletlerinin Medeniyetimize Katkısı
Dosyadan önizleme
PDF · 10 sayfa
İlk sayfalardan
6<>.<> <>S<>I<>N<>I<>F<> <>S<>O<>S<>Y<>A<>L<> <>B<>İ<>L<>G<>İ<>L<>E<>R S<>B<>.<>6<>.<>3<>.<>1<> <>—<> <>T<>Ü<>R<>K<>İ<>S<>T<>A<>N<>'<>D<>A<> <>K<>U<>R<>U<>L<>A<>N<> <>İ<>L<>K<> <>T<>Ü<>R<>K<> <>D<>E<>V<>L<>E<>T<>L<>E<>R<>İ<>N<>İ<>N M<>E<>D<>E<>N<>İ<>Y<>E<>T<>İ<>M<>İ<>Z<>E<> <>K<>A<>T<>K<>I<>L<>A<>R<>I Ünite 3: Ortak Mirasımız · Konu Özeti · Sosyal Bilgiler Dünyası Öğrenme çıktısı: Türkistan'da kurulan ilk Türk devletlerinin medeniyetimize katkılarını analiz eder. Bu özet; Türkistan'ın coğrafyası ve konargöçer yaşam, Asya Hun Devleti, Göktürkler ve Uygurlar ile bu devletlerin yönetim, askerî yapı, sosyal hayat, hukuk, sanat ve ekonomi alanındaki katkılarını kapsar.
Ö<>N<>E<>M<>L<>İ<> <>K<>A<>V<>R<>A<>M<>L<>A<>RTürkistan·Konargöçer yaşam·Kağan·Kut·Kurultay (toy)·Töre·Hatun·Tümen·Onluk sistem·Turan taktiği·Balbal·Orhun Kitabeleri·Budun·Manihaizm·Yargu 1 T<>Ü<>R<>K<>İ<>S<>T<>A<>N<>:<> <>T<>Ü<>R<>K<>L<>E<>R<>İ<>N<> <>Y<>U<>R<>D<>U Tarihte bilinen ilk Türk devletlerinin kurulduğu bölge, “Türklerin yurdu” anlamına gelen Türkistan olarak adlandırılır. Türkistan'ı, dört yandan dağlar ve denizlerle çevrili geniş bir alan olarak tanımlayabiliriz.
Y<>Ö<>N T<>Ü<>R<>K<>İ<>S<>T<>A<>N<>'<>I<>N<> <>S<>I<>N<>I<>R<>I Doğu Kingan Dağları Batı Hazar Denizi Kuzey Altay Dağları Güney Himalaya ve Karanlık dağları İ<>K<>L<>İ<>M<>: Türkistan'ın iklim özellikleri, A<>N<>A<>D<>O<>L<>U<>'<>N<>U<>N<> <>İ<>Ç<> <>K<>I<>S<>I<>M<>L<>A<>R<>I<>N<>D<>A görülen iklim koşullarına benzerlik göstermektedir. Yani kışlar soğuk, yazlar sıcak ve kurak geçer.
Türkistan'ın coğrafi şartları, Türklerin kurduğu devletlerin siyasi ve askerî yapısını, sosyal hayatını ve ekonomik faaliyetlerini etkilemiştir. Köklü töresi, güçlü aile yapısı ve askerî gücüyle konargöçer yaşam süren Türkler, Türkistan'da birçok devlet kurmuştur. Asya Hun Devleti, Göktürkler ve Uygurlar, Türkistan'da kurulan ilk Türk devletleri arasında yer alır.
2 K<>O<>N<>A<>R<>G<>Ö<>Ç<>E<>R<> <>Y<>A<>Ş<>A<>M Yüksek dağların arasında geniş ve kurak düzlüklere sahip olan Türkistan'da temel geçim kaynağı hayvancılıktır. İnsanlar hayvanları için otlak bulabilmek amacıyla yazın yaylalara, kışın ovalara göç ederek konargöçer bir yaşam sürmüşlerdir. Bu yaşam tarzı nedeniyle Türkler çadırlarda yaşamışlardır.
G<>Ü<>N<>Ü<>M<>Ü<>Z<>D<>E<>N<> <>B<>İ<>R<> <>Ö<>R<>N<>E<>K<>:<> <>Y<>Ö<>R<>Ü<>K<>L<>E<>R<>: Konargöçer bir hayat süren, çadırlarda kalan Y<>Ö<>R<>Ü<>K<>L<>E<>R; kış aylarında Mersin'in Silifke, Gülnar, Anamur, Bozyazı ve Aydıncık ilçelerini, yaz aylarında da Konya ve Karaman'ın yaylalarını tercih ediyor. Türkistan'dan yaklaşık B<>İ<>N<> <>Y<>I<>L<> <>Ö<>N<>C<>E Anadolu'ya gelen…
Bu bölüm dosyanın ilk sayfalarından alınmıştır. Tamamı için dosyayı önizleyin ya da indirin.
Bir yanıt yazın
Yorum yapabilmek için oturum açmalısınız.